Geschiedenis.nl

Wetenschap en geschiedenis zaten gedurende enkele jaren in een verdomhoekje. Maar door programma’s Jongens en wetenschap en de Grootste Nederlander staan beide onderwerpen weer volop in de belangstelling. Uitgeverij Spectrum lijkt daar handig op in te spelen. In ‘het Wetenschapsboek’ wordt op chronologische wijze de geschiedenis van de wetenschap uiteengezet. ‘Het Wetenschapsboek’, ofwel het uit het Engels vertaalde ‘The Science book’, van Susan Greenfield, Peter Tallack en Simon Singh, behandelt de 250 belangrijkste wetenschappelijke ontdekkingen van de gehele geschiedenis.

De schrijvers, een hoogleraar farmacologie, een kenner op het gebied van genetica en een doctor in de deeltjesfysica (in die volgorde), hebben met dit boek een goede poging gedaan om wetenschap toegankelijk te maken voor het gewone publiek. Zij trachten dit te bereiken door elke wetenschappelijke bevinding te presenteren in twee pagina’s tekst en beeld. In acht langere stukken schrijven (andere) topwetenschappers over de ontdekkingen die van doorslaggevend belang zijn geweest in de geschiedenis van de mensheid. Het 528 pagina’s tellende boek biedt het perfecte overzicht van de fascinerende geschiedenis van de biologie, fysica, astronomie, kosmologie, evolutie, geologie, geneeskunde en wiskunde. Van de ontdekking van het concept 'nul' tot Darwins evolutietheorie, van de notie dat de zon het middelpunt vormt van ons heelal tot de eerste stappen van de mens op de maan, van de ontdekking van de menselijke cel tot het klonen van het schaap Dolly.

Op pagina 168 van ‘Het Wetenschapsboek’ wordt bijvoorbeeld uiteengezet hoe John Snow ontdekte dat cholera iets te maken had met vervuild drinkwater. Nadat er wordt vermeldt dat er in 1854 in Londen een uitbraak van cholera plaatsvond en dat John Snow ervan overtuigd was dat dit te maken had met de watervoorziening van het gebied, gaan de schrijvers verder: ‘in vraaggesprekken met de bewoners van Broad Street, werd duidelijk dat bijna alle slachtoffers water van de [vervuilde] pomp hadden gedronken. En ook bezoekers die de pomp hadden gebruikt, hadden de ziekte gekregen. Er waren veel minder sterfgevallen in een naburige gevangenis die een eigen bron had, en ook de arbeiders van de brouwerij die gratis bier dronken in plaats van water waren gezond gebleven.’

Uit dit korte stukje blijkt al dat het een leuk en leerzaam boek is om te lezen. Bovendien merken lezers al snel dat ze net iets langer blijven lezen dan vooraf was gepland, omdat de vele uiteenlopende onderwerpen gewoonweg ‘net iets te interessant zijn’. Leuk, leerzaam, interessant… wat wil de lezer nog meer?  

Een stukje duidelijkheid op zijn tijd zou niet verkeerd zijn. Wanneer pagina 408 wordt opengeslagen zien we de wetenschappelijke ontdekking van de zogenaamde Quarks. Het is 1964 en de ontdekker is Murray Gell-Mann. ‘In 1961 ontdekte hij patronen in de eigenschappen van een aantal van deze [elementaire] deeltjes die hij in 1964 ‘quarks’ noemde. Men denkt nu dat er zes quarks zijn, die ‘up’ (op), ‘down’ (neer), ‘strange’ (vreemd), ‘charm’ (tover), ’bottom’ (onder) en ‘top’ (boven) worden genoemd. Protonen bestaan uit twee opquarks en een neerquark, neutronen uit twee neerquarks en een opquark en die worden allemaal stevig bij elkaar gehouden door andere deeltjes, ‘gluonen’ genoemd. Combinaties van de andere ‘quarks’ creëren al die andere exotische, kortlevende samengestelde deeltjes. Ze worden allemaal bij elkaar gehouden door een enorm sterke maar korte kracht die de ‘kleurlading’ wordt genoemd en die door gluonen wordt gedragen.’

Tja, in tegenstelling tot de heldere uitleg bij de ontdekking van de cholerabacil, begrijp ik hier helemaal niets van. Dat is enigszins logisch, aangezien ik geen natuurkundige ben en de bètavakken op de middelbare school al snel heb laten vallen. Maar toch... in de poging van de schrijvers het de lezers, veronderstelde leken op dit gebied, duidelijk te maken wat ‘Quarks’ zijn, zijn ze jammerlijk de mist ingegaan. En dat is niet alleen bij Quarks het geval. Bij de korte uitleg over ‘Brownse beweging (1908)’, ‘neurotransmitters (1914)’, ‘algemene relativiteit (1915)’, ‘golf-deeltjesdualiteit (1925)’, ‘kwantumelektrodynamica (1948)’, ‘quasars (1963)’, de naweeën van de schepping (1965)’, ‘fractalen (1975)’, ‘kwantumgeheimzinnigheid (1982)’, ‘snaartheorie (1984)’ en ‘een nieuwe materietoestand (1995)’ kan ik het ook niet helemaal volgen. Het is aan bovenstaande jaartallen te zien dat het boek moeilijker is te volgen als de wetenschappelijke bevindingen van de twintigste eeuw aan bod komen.  

Een aantal lezers van het boek zal waarschijnlijk niet snappen waarom ik de bovenstaande onderwerpen niet kan bevatten. Ach ja… laten we het er maar op houden dat een mens ook niet alles kan begrijpen. Waarschijnlijk zal iedere lezer van dit boek, tenzij hij of zij de volgende Albert Einstein is, tijdens het lezen een enkele keer de wenkbrauwen fronsen wanneer ze een ontdekking niet kunnen bevatten.

Toch wil dit niet zeggen dat ‘Het Wetenschapsboek’ geen aanrader is. Het boek zorgt er namelijk wel degelijk voor dat je kennis over allerlei gebieden van de wetenschap aardig wordt bijgespijkerd. Op een uiterst prettige en goed leesbare manier. Tot op zekere hoogte dan.

Susan Greenfield, Peter Tallack en Simon Singh, Het Wetenschapsboek (Vert. uit het Engels:The Science Book), Utrecht, Spectrum, 528 blz., €34.95 (EUR), ISBN: 90-7744-505-6